Türkiye Türkçesi Ses ve Yazım Bilgisi

ÖNSÖZ XIII KISALTMALAR XV GİRİŞ 1 Dilin Tanımı 1 Dilin Kaynağı 3 Dil Türleri 5 Ana Dili 5 Ortak Dil 5 Konuşma Dili 7 Yazı Dili 8 Yaşayan Dil-Ölü Dil 8 Doğal Dil-Yapma Dil 9 Geçer Dil (Lingua franca) 10 Karma Dil 10 Aracı Dil 10 Bilim Dili 10 Argo 12 BİRİNCİ BÖLÜM DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE TÜRKÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ Dillerin Sınıflandırılması 13 Türk Tarihi, Türk Kültürü ve Türkçe 13 Köken Bakımından Diller 15 Hint-Avrupa Dilleri 15 Asya Kolu 15 Hint-İran Dilleri (Arî diller) 15 Hintçe 15 Farsça 15 Eski Anadolu Dilleri 16 Toharca 16 Avrupa Kolu 16 Cermen Dilleri 16 Roman Dilleri 16 Slav-Baltık Dilleri 16 Kelt Dilleri 16 Grekçe (Yunanca) 16 Ermenice 16 Hamî-Samî Dilleri 16 Çin-Tibet Dilleri 16 Bantu Dilleri 16 Kafkas Dilleri 17 Ural-Altay Dilleri 17 Yapı Bakımından Diller 17 Tek Heceli Diller 17 Eklemeli (Bitişken) Diller 18 Çekimli (Bükümlü) Diller 18 TÜRK DİLİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİ Türk Dilinin Eskiliği ve Gelişim Süreci 23 Altay Devri 24 En Eski Türkçe 24 İlk Türkçe 25 Eski Türkçe 26 Göktürk Devri 26 Kültigin Abidesi 28 Uygur Devri 31 Sekiz Yükmek 31 Orta Türkçe Devresi 32 Karahanlı Türkçesi 33 Hârizm Türkçesi 34 Yeni Türkçe Devresi 35 Doğu Türkçesi 35 Batı Türkçesi 37 Kuzeybatı Türkçesi (Kıpçak Türkçesi) 37 Batı Türkçesi (Güneybatı Türkçesi, Oğuz Türkçesi) 38 Eski Anadolu Türkçesi 39 Osmanlı Türkçesi 39 Türkiye Türkçesi (Kıpçak Türkçesi) 39 Modern Türk Yazı Dilleri Devresi 40 Okuma Metni (Ayı ile Adamın Dostluğu) 41 İKİNCİ BÖLÜM TÜRKÇENİN YAZILDIĞI ALFABELER Yazı ve İmla 43 Türkçenin Yazıldığı Alfabeler 46 Göktürk Alfabesi 46 Uygur Alfabesi 53 Arap Alfabesi 63 ç) Kiril Alfabesi 85 Latin Alfabesi 99 Dil Bilgisi ve Bölümleri 114 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ Seslerin Oluşması 117 Seslerin Çeşitleri 118 Ünlüler (Vokaller) 120 Kalın ve İnce Ünlüler 120 Düz ve Yuvarlak Ünlüler 121 Geniş ve Dar Ünlüler 121 Açık ve Kapalı Ünlüler 121 Kapalı e (é) 123 İnce a 123 Uzun ünlü 123 I Ünlüsünün Durumu 125 Ünsüzler (Konsonantlar) 125 Boğumlanma Noktalarına Göre Ünsüzler 125 Dudak Ünsüzleri 125 Diş Ünsüzleri 126 Damak Ünsüzleri 129 ç) Gırtlak Ünsüzleri 130 Boğumlanma Tarzlarına Göre Ünsüzler 131 Patlayıcı Ünsüzler 131 Sızıcı Ünsüzler 132 Ton Alıp Almamalarına Göre Ünsüzler 133 Sedalı Ünsüzler 133 Sedasız Ünsüzler 133 Duyulurluklarına Göre Ünsüzler 134 Akıcı Ünsüzler 134 Katı Ünsüzler 134 Kelime Başı Ünsüzleri 135 Kelime Sonu Ünsüzleri 142 Ünsüz İkizleşmesi 144 Başta Çift Ünsüz 145 Hece ve Kelime Sonundaki Ünsüz Grupları 146 SESLERİN BİRLEŞMESİ 148 Hecenin Yapısı 148 Hece Çeşitleri 148 Açık ve Kapalı Hece 150 Hece Bölümü 151 Ulama 152 Vurgu 153 Kelime Vurgusu 153 aa) Kelime Tabanlarında Vurgu 153 ab) Eklemeli Kelimelerde Vurgu 156 ac) Birleşik Kelimelerde Vurgu 160 ad) Kelime Gruplarında Vurgu 161 İsim Tamlamalarında Vurgu 161 Sıfat Tamlamalarında Vurgu 162 Edat Gruplarında Vurgu 163 İkilemelerde Vurgu 163 Fiil Gruplarında Vurgu 164 Birleşik Fiil Gruplarında Vurgu 165 Sayı Grubunda Vurgu 165 Ünvan Grubunda Vurgu 165 Kısaltma Gruplarında Vurgu 166 İsnat Grubu 166 Yükleme Grubu 166 Yönelme, Bulunma ve Uzlaşma Grupları 166 ç) Vasıta Grubu 166 Birleşik İsim Grubunda Vurgu 167 Cümle Vurgusu 167 Anlatım Vurgusu 167 Tonlama 168 Basit Cümlelerde Tonlama 169 aa) Bildirme Cümlelerinde Tonlama 169 ab) Soru Cümlelerinde Tonlama 170 ac) Emir Cümlelerinde Tonlama 170 aç) Ünlem Cümlelerinde Tonlama 171 Birleşik Cümlelerde Tonlama 171 Durak 171 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM SES OLAYLARI SES TÜREMESİ 173 Ünlü Türemesi 173 Ön Seste Ünlü Türemesi 174 İç Seste Ünlü Türemesi 174 Son Seste Ünlü Türemesi 177 Ünsüz Türemesi 177 Ön Seste Ünsüz Türemesi 177 İç Seste Ünsüz Türemesi 178 –n– Türemesi 178 –m– Türemesi 178 –b– Türemesi 178 ç) –y–, –v– Türemesi 179 İkizleşme Şeklinde Türeme 179 Ekleme Sırasında Türeme 179 Son Seste Ünsüz Türemesi 180 SES DÜŞMESİ 181 Ünsüz Düşmesi 181 Damak Ünsüzlerinin Düşmesi 181 Akıcı Ünsüzlerin Düşmesi 182 Gırtlak Ünsüzlerinin Düşmesi 183 Başka Ünsüzlerin Düşmesi 184 Tekleşme 185 İç Seste Tekleşme 185 Son Seste Tekleşme 185 Ünlü Düşmesi 186 Orta Hece Ünlüsünün Düşmesi 186 Kelime Tabanlarında ve Kalıcı Düşme 186 Ekleme Sırasında Düşme 188 ile > –la/–le 188 –alı/–eli > –al/–el 188 idi > –di 189 imiş > –miş 189 ise > –se 189 iken > –ken 189 Başka Ünlü Düşmeleri 190 Hece Düşmesi (hablology) 191 Kaynaşma (contraction) 191 Ünlü Çatışması (hiatus) 193 GÖÇÜŞME (metathesis) 194 Yakın Göçüşme 194 Uzak Göçüşme 195 BENZEŞME (assimilation) 195 Derecesine Göre 196 Tam Benzeşme 196 Yarı Benzeşme 196 Yerine Göre 197 İlerleyici Benzeşme 197 Gerileyici Benzeşme 198 Benzeşen Seslerin Yakın ve Uzaklığına Göre 199 Yakın Benzeşme 199 Uzak Benzeşme 199 Ç) Ünlü Benzeşmeleri 199 Dil Benzeşmesi (Kalınlık-İncelik Uyumu) 199 İnce Ünlülü Kelimeler 200 Kalın Ünlülü Kelimeler 200 Dil Benzeşmesinin İstisnaları 200 ç) Uyumdan Kaçan Ekler 201 Yabancı Kelimelerde Dil Benzeşmesi 201 Dudak Benzeşmesi (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu) 203 Düz Ünlülü Kelimeler 203 Yuvarlak Ünlülü Kelimeler 204 Dudak Benzeşmesinin İstisnaları 204 Ünlü-Ünsüz Benzeşmesi (Ünlülerin Ünsüzlere Etkisi) 205 Sedalılaşma (sonorisation) 205 İç Seste Sedalılaşma 205 –t– > –d– Değişmesi 206 –p– > –b– Değişmesi 206 –c– > –ç– Değişmesi 207 –k– > –g– > –ğ– Değişmesi 207 Tabanların Son Sesleri ve Eklerde Sedalılaşma 208 Yabancı Kelimelerde Sedalılaşma 209 ç) Birleşik Kelimelerde Sedalılaşma 210 Dudaksıllaşma (labialisation) 211 g > v Değişmesi 211 ñ > m Değişmesi 211 Sızıcılaşma (spirantisation) 211 Almaşma (gradation) 212 Ünsüz-Ünlü Benzeşmesi (Ünsüzlerin Ünlülere Etkisi) 214 Ünlü Daralması 214 Ünlü Düzleşmesi 215 Yuvarlaklaşma 216 İncelme 217 Tam İncelme 217 Yarı İncelme 218 Ünsüz Benzeşmesi 218 Sedalılık-Sedasızlık Bakımından Benzeşme 218 Çıkış Yerleri Bakımından Benzeşme 220 n > m Benzeşmesi 220 l > n Benzeşmesi 220 r > l Benzeşmesi 220 ç) z > s, t > s Benzeşmesi 221 Benzeşmezlik (aykırılaşma [dissimalation]) 221 BEŞİNCİ BÖLÜM TÜRKÇENİN YAZIM ÖZELLİKLERİ Büyük Harflerin Kullanılışı 222 Özel Adların Yazılışı 222 Din, Mezhep ve Akımların Yazılışı 224 Milliyet ve Dil Adları 225 Gezegen ve Yıldız Adları 225 Yön Adları 226 Coğrafî Adlar 226 Kurum, Kuruluş ve Yapı Adları 228 Tarihî Olaylar, Savaşlar, Antlaşmalar 229 Kitap, Dergi, Gazete, Makale Adları 229 Millî, Dinî Bayramlar ve Özel Gün Bildiren Adlar 230 Ay ve Gün Adları 230 İş Yeri Adları 231 Özel Adların Dışında Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler 231 Sayıların Yazılışı 232 Uzun Ünlülerin Yazılışı 233 Yabancı Kelimelerin Yazılışı 236 Bazı Ek ve Edatların Yazılışı 241 –yor Ekinin Yazılışı 241 ile Bağlacının Yazılışı 242 Soru Ekinin Yazılışı 243 ki Bağlacının Yazılışı 243 da/de Bağlacının Yazılışı 244 i-mek Fiilinin Yazılışı 245 Kesme İşaretinin (’) Kullanılması 245 ALTINCI BÖLÜM BİRLEŞİK KELİMELERİN YAZILIŞI Birleşik Kelime Kavramı 248 Birleşik Kelimelerin Oluşumu 248 Anlamca Kaynaşma 248 Şekil Bakımından Kaynaşma 250 Birleşik Kelime, Deyim, AtaSözü İlişkisi 251 Birleşik Kelimelerin Yazılışı 252 Yapıları Bakımından Birleşik Kelimeler 253 Birleşik İsimler 253 Asıl Birleşik İsimler 254 Birleşik İsim Hükmünde Olan Birleşik Kelimeler 254 İsim Tamlaması Kalıbında 255 Belirli İsim Tamlaması 255 Belirsiz İsim Tamlaması 255 Eksiz Tamlama 260 Sıfat Tamlaması Kalıbında 262 Edat Grubu Kalıbında 265 Ç) Zarf Grubu Kalıbında 265 Hal Ekli İsimlerle Oluşturulmuş İsim Grubu Kalıbında 266 Yönelme Grubu Kalıbında 266 Bulunma Grubu Kalıbında 266 Uzaklaşma Grubu Kalıbında 266 Hal Ekli Grupların Tersi Görünüşünde Olan Kalıplar 267 İsnat Grubu Kalıbında 267 Çekimli Fiil Kalıbında 268 Her İki Unsuru Çekimli Fiil Olanlar 268 Özne, Nesne, Zarf Durumundaki İsimlerle Çekimli Fiillerin Kalıplaşmasıyla Oluşanlar 268 Çekimli Fiili Başta Bulunanlar 269 Sıfat-Fiillerle Kurulmuş Birleşikler 269 İkileme Kalıbında Kurulan Birleşik Kelimeler 269 Aynı Kelimenin Tekrarı ile Yapılanlar 270 Eş veya Yakın Anlamlı Kelimelerden Kurulan İkilemeler 270 Zıt Anlamlı Kelimelerden Kurulan İkilemeler 271 Pekiştirmeli İkilemeler 271 Kelime başına “m” sesi getirilerek yapılanlar 272 “m, p, r, s” sesleriyle hece oluşturularak yapılanlar 272 Zarf-Fiillerle Kurulan İkilemeler 273 Birleşik Fiiller 273 İsim + Yardımcı Fiil Kalıbı İle Kurulanlar 274 Türkçe İsimler 275 Zarf Grubu Kalıbında 275 Özne Durumunda Olan İsimlerle 275 Nesne Durumunda Olan İsimlerle 275 Yönelme, Bulunma ve Uzaklaşma Halinde Bulunan İsimlerle 276 Yabancı İsimlerle 277 Arapça, Farsça Kelimelerle Kurulan Birleşik Fiiller 277 Batı Menşeli Kelimelerle Kurulan Birleşik Fiiller 277 Fiil + Zarf-fiil + Yardımcı Fiil Kalıbı ile Kurulanlar 279 Yeterlik Fiili 280 Yaklaşma Fiili 280 Tezlik Fiili 280 Süreklilik Fiili 280 Yarı Tasvir Fiilleri 281 YEDİNCİ BÖLÜM NOKTALAMA İŞARETLERİ (Punctuation) Söz Dizimi ile İlgili İşaretler 282 Nokta 282 Virgül 287 Noktalı Virgül 293 İki Nokta 295 Üç Nokta 298 Soru İşareti 302 Ünlem İşareti 304 Yardımcı İşaretler 306 Kısa Çizgi 306 Uzun Çizgi 310 Tırnak İşareti 311 Tek Tırnak İşareti 313 Parantez İşareti 314 Köşeli Parantez 316 Eğik Çizgi 317 Paragraf İşareti 318 Düzeltme İşareti 318 KAYNAKLAR 321 DİZİN 325