Ateş İstidası

içindekiler ÖNSÖZ......................................................................................................................... v İÇİNDEKİLER......................................................................................................... VII KISALTMALAR..................................................................................................... XV GİRİŞ........................................................................................................................... 1 I. KONUNUN TAKDİMİ ......................................................................................... I II. MAHİYET BAKIMINDAN MAHKEME KARARLARININ KONTROLÜ ... 3 A. Genel olarak........................................................................................................ 3 B. İstinaf ve Temyiz ................................................................................................ 8 111. BAŞKA HUKUK SİSTEMLERİNDE MAHKEME KARARLARININ KONTROLÜ........................................................................................................ 11 A. Eski Hukuk Sistemlerinde................................................................................ 11 1. Eski Mezopotamya. Hind ve Mısır .............................................................. 11 2. Eski Yunan ................................................................................................. 12 3. Eski Roma ................................................................................................... 13 B. Modern Hukuk Sistemlerinde (Tarihçe)........................................................... 14 1. Fransa........................................................................................................... 14 2. Almanya ......................................................................... 21 3. İngiltere ....................................................................................................... 23 BİRİNCİ BÖLÜM..................................................................................................... 27 İSLÂM HUKUKUNDA MAHKEME KARARLARININ KONTROLÜ ............... 27 1. Tarihçe ........................................................................................................ 27 A.İlk Zamanlar..................................................................................................... 27 B. Mezhalim Usulü .............................................................................................. 31 II. MAHKEME KARARLARININ KONTROL ÇEŞİTLERİ .............................. 35 A.Mahiyet Bakımından Mahkeme Kararlarının Kontrolü ..................................... 35 B. Şer'î HuKiıkıa İstinaf ve Temyize Rastlanmamasının Sebepleri........................ 38 C. Şer'î Hukuk istinafa Elverişli mi? ..................................................................... 43 1. Şer'î Hukukun İstinafa Elverişli Olmadığı Görüşü ...................................... 43 2. Şer'î Hukukun İstinafa Elverişli Olduğu Görüşü ........................................ 48 3. Şer'î Hukukta İstinafla İlgili Görüşlerin Değerlendirilmesi.......................... 56 D. Nâiblik ve Nâiblerin Verdikleri Hükümler..................................................... 57 IV. İSLÂM HUKUKUNDA MAHKEME KARARLARININ KONTROL USULÜ 59 A. Mahkeme Kurarlarının Bozulma (Nakz) Sebepleri......................................... 59 1. Hükmün Hukukî Norma Aykırı Olması ....................................................... 59 2. İhıisas Yokluğu.................................... ........................................................ 69 3. Hüküm Sebcblerinde Sakatlık......................................................................... 70 4. Hâkimin Töhmen Altında Davranması............................................................ 72 B. Hükmün Kontrolü İçin Başvurabilecek Kimseler.......................................... 75 1. Taraflar............................................................................................................ 75 2. Hükmü Veren Hâkim .................................................................................... 75 3. Hükmü Veren Hâkimin Halefi ...................................................................... 77 4.Üçüncü Şahıslar............................................................................................. 78 5. Devlet Başkanı............................................................................................... 78 C. Hükmün Kontrolü İçin Başvuru Mercii ....................................................... 79 1. Hükmü Veren Mahkeme ................................................................................ 79 2. Eşit Derecede Başka Bir Mahkeme................................................................ 79 3. Devlet Başkanı............................................................................................... 80 Ç. Hükme İtirazın Etkisi .................................................................................... 81 İKİNCİ BÖLÜM ....................................................................................................... 83 KLASİK DEVİR OSMANLI HUKUKUNDA KANUN YOLLARI 83 I. KLASİK DEVİRDE OSMANLI ADLİYESİ........................................................ 83 II. MAHİYET BAKİMİNDAN MAHKEME KARARLARININ KONTROLÜ ... 85 III. MAHKEME KARARLARININ KONTROL MERCİLERİ ............................ 105 A.Divan-ı Hümâyun ............................... ..................................................... 105 B. Veziriâzam (İkindi) Divanı.......................................................................... 114 C. Huzur Murafaaları ...................................................................................... 115 1. Cuma Divanı ................................................................................................ 1' 5 2. Çarşamba Divanı ......................................................................................... 116 Ç. Kazasker Divanı ......................................................................................... 117 D. Taşra Divanları ............................................................................................ 118 IV. HÜKME İTİRAZIN ETKİSİ ............................................................................ 121 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM................................................................................................ 123 NİZAMİYE MAHKEMELERİNDE KANUN YOLU ÖRGÜTÜ 123 I. SULTAN ABDÜLMECİD DEVRİ < 1839-1861) 123 A. Taşra Meclislerinde Kanun Yollan.............................................................. 123 B. Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye................................................................ 128 1. Meclis-i Vâlâ Örgütü ve İşleyişi .... ' 28 2. Üst Mahkeme Olarak Meclis-i Vâlâ. 130 II.SULTAN ABDÜLAZİZ DEVRİ (1861-1876).................................................... 135 A.Taşra Meclislerinden Nizamiye mahkemelerine.............................................. 135 1. Lübnan Reformları ..................................................................................... 135 2. Vilâyet Nizâmnâmesi ................................................................................. 135 3. İstanbul Reformları .................................................................................... 138 B. Divan-ı Ahkâm-ı Adliye................................................................................. 140 1. Anatüzük (Nizamnâme-i Esasî) İle Getirilen Hükümler.............................. 141 a. Teşkilât ..................................................... .'........................................... 141 b. Görevleri ............................................................................................... 141 c. Çalışma Usulü ....................................................................................... 142 2. İçtüzük (Nizamâmc-i Dahilî) İle Getirilen Hükümler.................................. 142 a. Teşkilât .................................................................................................. 142 b. Divan-ı Ahkâm-ı Adliye Nizamiye Mahkemesi..................................... 144 c. Divan-ı Ahkâm-ı Adliye Temyiz Mahkemesi ....................................... 144 aa. Divan-ı Ahkâm-ı Adliye Temyiz Mahkemesinin Görevleri ............. 144 bb. Divan-ı Ahkâm-ı Adliye Temyiz Mahkemesi'nin İşleyişi ............... 145 cc. Divan-ı Ahkâm-ı Adliye Temyiz Mahkemesinde Usul ................... 146 aaa. Müracaat Şartları ..................................................................... 146 bbb. Mahkemenin Usul İşlemleri ................................................... 147 ccc. Müracaatın İncelenmesi ........................................................... 147 dd. Mahkemc-i Temyizin Kararı ........................................................... 148 aaa. Onay (Tasdik) ......................................................................... 148 bbb. Bozma (Nakz) ........................................................................ 148 III.BİRİNCİ MEŞRUTİYET VE SONRASİ (1876-1926) .................................... 150 A. 1879 Tarihli Teşkilat Kanunu ve Mahkemeler Teşkilatı................................. 150 1. Bidâyet ve İstinaf Mahkemeleri ................................................................. 150 2. Temyiz Mahkemesi .................................................................................... 156 a. Teşkilât Kanununun Getirdiği Düzenlemeler.......................................... 156 b. Teşkilât Kanununda Yapılan Değişikliklere Göre Mahkeme-i Temyiz 157 aa. Teftiş Görevi.................................................................................... 157 bb. İstidâ Görevi ................................................................................... 158 cc. Şer'iyye Dairesi................................................................................ 159 c.Mahkeme-i Temyiz Hâkimleri ............................................................... 159 ç. Mahkeme-i Temyiz'in Son Dönemi ....................................................... 160 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM............................................................................................ 161 KANUN YOLU MEVZUATI VE USULLERİ....................................................... 161 1. TANZİMAT SONRASI KANUN YOLU MEVZUATI ................................. 161 A. Genel Düzenlemeler ....................................................................................... 161 I. Tanzimat'tan Önceki Devir ......................................................................... 161 2. Tanzimat'ın İlk Yıllarında ........................................................................... 162 3. Nizamiye Mahkemeleri Kanunları .............................................................. 163 4. Meeelle-i Ahkâm-ı Adliye ......................................................................... 164 5. Mecelle'yi Tamamlayan Düzenlemeler ....................................................... 166 B. 1879 Usul-i Muhakeme-i Hukukiye Kanunu.................................................. 167 C.1879 Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Kanunu ................................................... 168 II. NiZÂMİYE MAHKEMELERİNDE KANUN YOLU USULLERİ ................. 169 A. İtiraz ............................................................................................................... 169 Ceza Usulünde İtiraz................................................................................... 169 a. Genel Olarak ......................................................................................... 169 b. Sorgu Hâkimi Kararnâmelcrine Karşı İtiraz .......................................... 169 aa. İtiraz Hakkı Sahipleri....................................................................... 169 bb. İtiraz Müddeti ................................................................................. 170 cc. İtirazın Şekli..................................................................................... 170 c. Gıyâbî Hükümlere İtiraz ....................................................................... 171 aa. Genel Olarak ................................................................................... 171 bb. itiraz Hakkı Sahipleri ...................................................................... 171 cc. İtiraz Edilebilecek Hükümler............................................................ 171 dd. İtiraz Müddeti ................................................................................. 172 ee. İtiraz Müracaatı................................................................................ 172 ff. İtirâz Müracaatının Etkisi ................................................................. 172 2. Hukuk Usulünde İtiraz .............................................................................. 172 a. Genel Olarak ......................................................................................... 172 b. Gıyâbî Hükümlere itiraz.......................................................................... '73 aa. İtiraz Hakkı Sahipleri....................................................................... 173 bb. İtiraz Mercii .................................................................................... 173 cc. İtiraz Müddeti................................................................................... 173 dd. İtirazın Etkisi .................................................................................... '74 ee. İtiraz Müracaatı................................................................................ 174 c. Üçüncü Şahsın İtirazı (İtirazü'l-gayr)..................................................... 175 aa. Genel Olarak ................................................................................... 175 bb. Çeşitleri .......................................................................................... 176 cc. İtiraz Müracaatı................................................................................ 176 B. istinaf................................................................................................................ I77 1. Ceza Usulünde İstinaf................................................................................. 177 a.İstinaf Edilebilen Kararlar....................................................................... '77 b. İstinaf Hakkı Sahipleri........................................................................... 180 c.İstinaf Müddeti ...................................................................................... 181 ç.İstinaf Müracaatı ................................................................................... '81 d. istinaf Müracaatının Etkisi....................................................................... '82 e. İstinaf Dâvâsının Görülmesi.................................................................. 182 f.İstinaf Dâv asının Sonucu..................................................................... 184 2. Hukuk Usulünde İstinaf............................................................................. 185 a. İstinaf Edilebilen Kararlar....................................................................... 185 b. jstinaf Hakkı Sahipleri ........................................................................... 186 c. İstinaf Müddeti ....................................................................................... 187 ç.İstinaf Müracaatı.................................................................................... 188 C. Temyiz............................................................................................................ 190 1. Ceza Usulünde Temyiz............................................................................... 190 a. Temyiz Şartları........................................................................................ 190 aa. Hükme İlişkin Şartlar ....................................................................... 190 bb. Temyiz Hakkı Sahiplerine İlişkin Şartlar ......................................... 192 aaa. Talep Şartı................................................................................ 192 bbb. Re'sen Temyiz......................................................................... 193 cc. Temyiz Müddetine Ait Şartlar .......................................................... 194 b. Temyiz sebepleri .................................................................................... 195 aa. Genel Olarak .................................................................................... 195 bb. İlk Mahkemenin Görev ve Yetkisine Ait Sebepler........................... 196 cc. Muhakeme Usulündeki Eksiklik ve Hatalar ..................................... 196 ıid. Kanunun Uygulanmasında İsabetsizlik ........................................... 197 c. Temyiz Müracaatı .................................................................................. 197 aa. Temyiz Müracaatının Şekli............................................................... 197 bb. Ceza-yı Nakdî (Depo) ..................................................................... 198 cc. Hapis Şartı........................................................................................ 199 ç. Temyiz İncelemesi .................................................................................. 200 d. Temyiz Dâvasının Sonucu ...................................................................... 201 aa. Temyiz Dilekçesinin Reddi ve Hükmün Tasdiki ............................... 201 bb. Temyiz Dilekçesinin Kabulü ve Hükmün Bozulması ....................... 201 aaa. Bozma (Nakz) Sebepleri ........................................................... 201 bbb. Bozmadan Sonraki İşlemler...................................................... 202 ccc. Bozmadan Sonra İlk Mahkemenin Tavrı .................................. 203 ddd. Aleyhte Bozma Yasağı............................................................. 203 e. Fevkalâde Temyiz (Nef'an li'l-Kanun Nakz)............................................. 204 2. Hukuk Usulünde Temyiz............................................................................ 204 a. Temyiz Edilebilen Kararlar....................................................................... 204 b. Temyiz Hakkı Sahipleri .......................................................................... 205 c. Temyiz Müddeti ..................................................................................... 205 ç. Temyiz Müracaatı.................................................................................... 206 d. Temyiz Müracaatının Etkisi..................................................................... 207 e. Temyiz İncelemesi.................................................................................... 207 f.Temyiz Sebepleri .................................................................................... 208 g. Temyiz Sonucu ....................................................................................... 210 Ç. Muhakemenin Tekrarlanması (İâde-i Muhakeme)........................................... 210 1. Ceza Usulünde Muhakemenin lâdesi ......................................................... 210 a. Genel Olarak .......................................................................................... 210 b. Muhakemenin İâdesi Sebepleri .............................................................. 211 c. Muhakemenin lâdesini Talep Hakkı ....................................................... 211 ç.Muhakemenin lâdesini İsteme Süresi ..................................................... 211 e. Muhakemenin İadesi Müracaatı............................................................... 211 . Muhakemenin lâdesi Müracaatının Görüşülmesi ve Sonucu ................... 212 2. Hukuk Usulünde Muhakemenin lâdesi ...................................................... 212 a.Muhakemenin İadesi Sebepleri .............................................................. 212 b. Muhakemenin jâdesinde Süre ................................................................. 213 c. Muhakemenin lâdesi Müracaatı............................................................... 214 D. Tashih-i Karar (Karar Düzeltme)...................................................................... 215 1. Karar Tashihi Yolunun Kabulü ................................................................... 215 2. Tashih-i Karar Yolunun Hukukî Temeli ..................................................... 216 3. Tashih-i Karar Yolunun Tarihçesi................................................................ 217 4. Tashih-i Karar Usulü .................................................................................. 218 Tashih-i Karar Müracaatı (UMHK. m. 252) .......................................... 218 Tashih-i Karar Sebepleri (UMHK. m. 253) ........................................... 218 Tashih-i Karar Talebinin Sonucu (UMHK. m. 254) .............................. 219 E. Hâkime Dair Olağanüstü Kanun Yollan.......................................................... 219 1. Hâkimden Şikâyet ....................................................................................... 219 a. Genel Olarak ........................................................................................... 219 b. Hâkimden Şikâyet Sebepleri ................................................................... 220 c.Hâkimden Şikâyet Usulü......................................................................... 220 ç. Hâkimden Şikâyet Dâvâsının Sonucu .................................................... 221 2. Hâkimin Reddi ........................................................................................... 222 BEŞİNCİ BÖLÜM.................................................................................................... 223 DİĞER MAHKEMELERDE KANUN YOLLARI.................................................. 223 I. ŞER İYYE MAHKEMELERİNDE KANUN YOLLARI .................................. 223 A.Şer'î Mahkeme İ'lamlarının Kanun Yolu Örgütü ............................................ 223 1. Tanzimat'ın İlk Dönemi (Huzur Mürâfaalan) .............................................. 223 2. Tanzimat'ın ikinci Dönemi .......................................................................... 224 a.Meclis-i Tedkikat-ı Şer'iyye .................................................................... 224 b. Fetvâhâne ............................................................................................... 226 B. Şer'î Mahkeme İ lâmlarının Kanun Yolu Usulü .............................................. 226 C.Şer'î Mahkemelerdeki Kanun Yollanılın Mahiyeti........................................... 229 Ç. Şer'î Hükümlerin Kontrolüne İlişkin Diğer Düzenlemeler............................... 231 D. Mahkeme-i Temyiz Şer'iyye Dâiresi................................................................ 231 H. Mısır ve Yemen'de Şer'î Kanun Yolu Örgütü ................................................. 233 II. CEMAAT MAHKEMELERİNDE KANUN YOLLARI .................................. 234 III. YABANCI UNSURLU DÂVALARDA KANLN YOLLARI.......................... 236 A.Konsolosluk Mahkemelerinde Kanun Yolları ................................................. 236 B. Muhtelit (Karma) Mahkemelerde Kanun Yolları.............................................. 236 1. Karma Ticaret Mahkemeleri......................................................................... 236 2. Ticaret Mahkemelerinde Kanun Yolu Usulü ............................................... 240 a. İtiraz ....................................................................................................... 240 aa. Gıyabî Hükümlere İtiraz ................................................................... 240 bb. Üçüncü Şahsın İtirazı (İtirazü'l-gayr) ............................................... 240 b. İstinaf ..................................................................................................... 241 aa. İstinaf Edilebilen Kararlar.................................................................. 241 bb. İstinaf Hakkı Sahipleri...................................................................... 241 cc. İstinaf Süresi ..................................................................................... 241 dd. İstinaf Müracaatı............................................................................... 242 ee İstinaf Müracaatının Etkisi ................................................................. 242 ff. İstinaf Müracaatının incelenmesi ....................................................... 242 gg. İstinaf Muhakemesinin Sonucu ........................................................ 243 c. Muhakemenin lâdesi (İâde-i Muhakeme) ............................................... 243 aa. Muhakemenin İâdesi Sebepleri ......................................................... 243 bb. Muhakemenin lâdesi Süresi.............................................................. 244 cc. Muhakemenin lâdesi Müracaatının Şekli ......................................... 245 dd. Muhakemenin lâdesi Müracaatının Sonucu ...................................... 245 |\ . İDARE MAHKEMELERİNDE KANUN YOLLARİ ........................................ 245 \ ASKERİ MAHKEMELERDE KANUN YOLLARI ............................................. 249 İlk Devirler......................................................................................................... 249 Divan-ı Tcmyiz'in Kuruluşu ............................................................................... 251 C Son Düzenlemeler ............................................................................................ 253 1. Teşkilât......................................................................................................... 253 2. Usul............................................................................................................. 253 a. Temyiz..................................................................................................... 253 aa. Temyiz Müracaatına Hakkı Olanlar................................................... 253 bb. Temyiz Edilebilen Kararlar................................................................ 254 cc. Temyize Müracaat Süresi .................................................................. 254 dd. Temyiz Müracaatı.............................................................................. 254 ee. Temyiz Sebepleri............................................................................... 255 ff. Temyiz İncelemeleri............................................................................ 255 b. Net'an Li'l-Kanun (Kanun Yararına) Temyiz........................................... 255 c. Muhakemenin lâdesi .............................................................................. 256 aa. Muhakemenin İâdesi Sebepleri ......................................................... 256 bb. Muhakemenin lâdesine Müracaat.......... .'......................................... 256 cc. Müracaatın İncelenmesi .................................................................... 256 3. Tadiller ....................................................................................................... 257 SONUÇ VE ÖZET ................................................................................................... 259 KAYNAKLAR.......................................................................................................... 267