İktisat Bilimine Giriş

İÇİNDEKİLER Sayfa GİRİŞ 1 İktisat Biliminin Tanımı 3 İktisat kanunlan bilimsel midir? 4 İhtiyaçlar 5 Üretim 7 Tüketim 8 Teknik ve İktisat 8 Hukuk ve İktisat 9 Tıp ve İktisat 10 İktisat Biliminin Artan Önemi 11 İKTİSADİ DOKTRİNLER BİRİNCİ BÖLÜM TANIMLAR A-DOKTRİN 15 B-SİSTEM 17 C-REJİM 18 D-STRÜKTÜR 18 E-İDEOLOJİ 19 İKİNCİ BÖLÜM İKTİSADİ DOKTRİNLER I - ESKİ YUNANDA İKTİSADİ DOKTRİNLER 21 1) Sofistler 22 2) Aristophane 22 3) Xenephon 22 4) Plâton (Eflâtun) 23 5) Aristo 25 II - ROMALILARIN İKTİSADÎ DOKTRİNLERİ 29 1) Özel mülkiyet 30 2) Müdahalecilik 31 3) Bireycilik (ferdiyetçilik) 31 III - ORTA ÇAĞIN İKTİSADÎ DOKTRİNLERİ 32 A - LONCALAR (KOPRORASYONLAR) 32 B-DEREBEYLİK (FEOLİZM) 33 1) Müdahalede eşitlik veya âdil fiyat 34 2) Faizin reddi 36 3) Para değerindeki değişmeler 36 a - Saint Thomas d'Aquinas 37 b - Nicola Oresmc 37 IV - İSLÂMDA İKTİSADÎ DOKTRİNLER 38 A-İSLÂM DİNİ 38 B - İBN HALDUN 39 V - MERKANTİLİST DOKTRİN 41 VI - MERKANTİLİST DOKTRİNİN GELİŞMESİ 45 A - İSPANYOL MERKANTİLİZMİ 46 B - FRANSIZ MERKANTİLİZMİ 46 C - İNGİLİZ MERKANTİLİZMİ 48 D-YENİ MERKANTİLİZM 50 E - LİBERALİZM DOKTRİNİNİN DOĞUŞU 51 1) Rasyonalizm (akılcılık) 51 2) İktisadî liberalizm 51 a - Boisguilbert'in liberalizmi 51 b - Richard Cantillon'un liberalizmi 52 c - Fizyokratların liberalizmi veya tarıma önem veren liberalizm 52 d - Klasik liberalizm 53 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İKTİSAT BİLİMİNİN DOĞUŞU VEYA KLÂSİK LİBERAL DOKTRİN I - FİZYOKRATLAR 54 1 - üretim Teorisi 55 2-Gelir Dağılımı Teorisi 56 3 - Tek Vergi Teorisi 57 II - KLÂSİK İNGİLİZ OKULUNUN ÖNCÜLERİ 59 A-ADAMSMİTH 59 1) Tam Rekabet 60 2) Sermaye 60 3) Emek 61 4) Ücret 62 5) İş bölümü .. 62 6) Para 64 7) Reel fiyat, piyasa fiyatı 64 8) Rant 65 9) Değer teorisi 66 B - ROBERT MALTHUS - 67 C - DAVİD RİCARDO 69 1) Rant Teorisi 70 2) Azalan Verim Kanunu 72 3) Emek-Değer Teorisi 73 4) Gelir Dağılımı Teorisi 74 5) Uluslararası Ticaret Teorisi 75 D-JOHNSTUARTMİLL 76 A - Liberal Görüşleri 76 1) Değer Teorisi 76 2) Para Teorisi 81 B - Sosyal Görüşleri 82 1) Sosyal Reformlar 82 2) Stasyoner (durgun) Ekonomi 82 III - KLÂSİK FRANSIZ OKULUNUN ÖNCÜLERİ 83 A-J.BAPTİSTESAY 83 1) Mahreçler Kanunu (Say Kanunu) 84 2) Mahreçler Kanununun Sonuçlan 86 3) Mahreçler Kanunu ile Uluslararası Mübadele Teorisi Arasındaki Önemli Farklar 88 B - FREDERİC BASTİAT 89 IV - LİBERAL KLÂSİK DÜŞÜNCENİN (DOKTRİNİN) BAŞLICA ÖZELLİKLERİ 90 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KLÂSİKLERE KARŞI TEPKİLER I - MİLLİ EKONOMİ AÇISINDAN: Himayecilik 92 A - HENRİ CAREY 92 1) Liberal Carey 92 2) Himayeci Carey 94 B-FRİEDRİCHLİST 96 II-SOSYAL AÇIDAN: Sosyalizm 101 A - MÜDAHALECİLİK 103 1) Simonde de Sismondi 103 2) Dupont White 106 3) Kürsü Sosyalistleri 107 B - FRANSIZ SOSYALİZMİ 107 1) Otoriter �ım: Saint-Simon 107 2) Birlikçi akım; Clıarles Fourier . 110 3) Anarşik akım: Joseph Proudhon 112 C - İNGİLİZ SOSYALİZMİ 114 1) Thomas Morus 114 2) William Godwin : . 114 3) Robert Owen 115 D-ALMAN SOSYALİZMİ . 117 1) Devlet Sosyalizmi: Kari Rodbertus 117 2) Demokratik Sosyalizm: Ferdinand Lassalle 118 3) İhtilâlci Sosyalizm: KarlMarX 119 a - İnsanlık Tarihi ve Bir iktisat Felsefesi Açısından Marksizm 120 I - Diyalektif felsefe 120 II - Materyalist felsefe 120 III - Praxis (Aksiyon) felsefe 120 b - Kapitalist Sistemin Özel Bir Durumu Açısından Marksizm 125 I - Emek-değer teorisi 125 II - Fazla-değer teorisi 126 III - Kâr teorisi 129 — Sermayenin temerküzü 132 — Yedek sanayi ordusu 133 c - Komünizmin İktidara Geçmesi Açısından Marksizm 133 III - TARİHSEL AÇIDAN: Alman Tarihçi Okulu 134 A - Birinci Dönem: VVilhelm Roscher 134 B - İkinci Dönem: Bruno Hildebrand 134 C — Üçüncü Dönem: Kari Knies 135 D - Genç Tarihçi Okul 135 BEŞİNCİ BÖLÜM EKONOMİK GELİŞMELER NEO-KLÂSİKLER (MARJİNALİSTLER) VE İSVEÇ OKULU I - NEO-KLAsİKLER 136 A - VİYANA VEYA AVUSTURYA OKULU (MARJİNAL FAYDA) ..... B - LOZAN OKUI.U (GENEL DENGE) 140 1) Leon Walras 140 2) Vilfredo Pareto 142 C - Cambridge Okulu (kısmî denge) 143 1) Alfred Marshall 143 2) Arthur C. Pigou 145 3) John Bates Clark 145 II - İSVEÇ OKULU 147 1) Knut VVicksell 147 2) Gunnar Myrdal 149 ALTINCI BÖLÜM MODERN İKTİSAT I - KEYNES'İN KLÂSİKLERDEN AYRILDIĞI NOKTALAR 150 1) Müteşebbislerin davranışı 152 2) Tüketicilerin davranışı 153 3) Tasarruf sahiplerinin davranışı 154 4) Yatırım çarpanı 154 YEDİNCİ BÖLÜM İKTİSADİ SİSTEMLER I - KAPİTALİST SİSTEM 157 1) ön kapitalizm 158 a-Ticarî kapitalizm 158 b - Malî kapitalizm 158 2) Liberal kapitalizm veya sanayi kapitalizmi 159 a - Liberalizm veya ferdiyetçilik 159 b-Kâr 159 c-Tam rekabet 160 3) Müdahaleci Kapitalizmi veya Tekelci Kapitalizm 161 II - SOSYALİST SİSTEM 164 A - KOMÜNİZM . 165 B - KAPİTALİZM İLE SOSYALİZM ARASINDAKİ ÖNEMLİ FARKLAR 166 C-SİSTEMLERİN YAKINLAŞMASI 167 II MİKRO İKTİSAT: FİYAT BİRİNCİ BÖLÜM PİYASA VE FİYAT I - PİYASA VE FİYAT 171 A-PİYASA 171 B-FİYAT 172 II - TALEP FONKSİYONU 173 A-TALEP EĞRİSİNİN ALÇALMASI 176 B - TALEBİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER 176 C - TALEP ELASTİKİYETİ 180 D-TERSİNE DÖNEN TALEP FX;RİSİ ! 186 E - ÇAPRAZ ELASTİKİYET 187 F - GELİR ELASTİKİYETİ 192 G - TALEP DEĞİŞMESİ VE KAY�USI 193 H - TÜKETİCİNİN TERCİHLERİ (KAYITSIZLİK-EŞ FAYDA EĞRİLERİ) 196 I-BÜTÇE DOĞRUSU 201 i - TÜKETİCİ DENGESİ 203 K - BÜTÇE DOĞRUSUNUN KAYMASI 205 III - ARZ FONKSİYONU 208 A - ARZI ETKİLEYEN FAKTÖRLER 210 B - ARZ ELASTİKİYETİ 211 C-TERSİNE DÖNEN EMEK ARZ EĞRİSİ . 215 D-ARZ DEĞİŞMESİ VE KAYMASI 216 E - ARZ VE TALEP EĞRİLERİNİN BİRLİKTE ICAYMASI 217 F-ÜRETİM MALİYETLERİ 218 1) Kısa dönemde maliyetler 218 2) Uzun dönemde maliyetler 227 G-EŞ-ÜRÜN EĞRİLERİ 230 H-EŞ MALİYET DOĞRUSU 233 I-ÜRETİCİ DENGESİ 234 J - GENİŞLETME YOLU ..... 238 K-FİYAT-FAKTÖR EĞRİSİ 239 L-ÜRETİM FONKSİYONU 240 İKİNCİ BÖLÜM I-FİYATLARIN OLUŞUMU 245 , A-TAM REKABET PİYASASINDA 245 1) Tam rekabet koşullan 245 2) Piyasa denge fiyatı 246 a — Tüketici rantı 251 b - Üretici rantı ; 252 c - Karaborsa fiyatı 252 3) Elastikiyetlere göre arz ve talep eğrilerinin birlikte kayması 253 4) Kısa dönemde firma dengesi 254 5) Uzun dönemde firma ve endüstri dengesi 257 B-MONOPOL PİYASASINDA 258 1) Monopol 258 2) Kısa dönemde monopol dengesi 261 a - Artan maliyetlerle çalışan monopoller 266 b - Sabit maliyetlerle çalışan monopoller 268 c — Azalan maliyetlerle çalışan monopoller 269 3) Monopolde tek bir talep eğrisine göre fiyat farklılaştırması 271 a — Fiyat farklılaştırılmasının çeşitleri 272 b - Damping 273 4) Monopolde bir çok talep eğrisine göre fiyat farklılaştırılması 274 5) Monopson 275 6) Tek alıcı - tek satıcı 276 7) Tek alıcının fiyat farklılaştırması 277 8) İki yanlı monopol 278 a - Bir malın alım ve satımı durumunda 279 b - Bir hizmetin alım ve satımı durumunda 280 C - EKSİK REKABET PİYASASINDA 280 1) Duopol 280 2) Oligopol 282 a-Talebi dirsekli olan firmalar 283 b - Karteller 284 3) Monopollü rekabet 286 a - Kısa dönemde 287 b - Uzun dönemde 287 D-TARIMSAL FİYATLAR 289 1) King Kanunu 290 2) Örümcek Ağı (Comweb) Teoremi 293 II - DEVLETİN TARIMSAL FİYATLARA MÜDAHALESİ 296 A - ÜRETİMLE İLGİLİ TEDBİRLER 296 1) Arz üzerine müdatiale 297 2) Talep üzerine müdahale 297 a - Vesika usulü 297 b - Narh fiyatları 298 i - Minimum narh fiyatları 298 ii - Maksimum narh fiyatları 300 iii - Sübvansiyonlar 301 B - PİYASAYI DÜZENLEYEN SERT TEDBİRLER 302 C - PİYASAYI DÜZENLEYEN YUMUŞAK TEDBİRLER 302 D - REKABETİ KOLAYLAŞTIRACAK TEDBİRLER 303 III PARA BİRİNCİ BÖLÜM MÜBADELE I - PARASIZ MÜBADELE 307 A-TRAMPA 307 B - TRAMPANIN SAKINCALARI 308 II - PARALI MÜBADELE 309 A - PARANIN FONKSİYONLARI 309 1) Yer bakımından paranın fonksiyonları ; 309 2) Zaman bakımından paranın fonksiyonları 311 B - MAL İLE PARA ARZI ARASINDAKİ FARKLAR 313 III-PARA ÇEŞİTLERİ 313 A - MAL-PARALAR 314 B - TEMSİLİ PARALAR VE KÂĞITTAN PARALAR 314 1) Altın ve gümüş sertifikalar 314 2) Banknot 314 3) Kâğıt para 316 4) Kağıttan para 316 5) Ufaklık paralar 317 6) Paranın özellikleri 317 C - KAYDÎ PARA, BANKA PARASI 318 IV - PARA SİSTEMLERİ 319 A - GÜMÜŞ PARA SİSTEMİ 320 B - ALTIN PARA SİSTEMİ 320 C - ÇİFT MADEN SİSTEMİ 321 1) Çift maden sisteminin aksaması 321 2) Gresham Kanunu 321 V - PARA ARZI 322 VI - PARA TALEBİ 325 A - PARA TALEBİNİN SEBEPLERİ 326 1) İşlem motifi 326 2) İhtiyat motifi 328 3) Spekülâsyon motifi 328 B-LİKİDİTEYİ TERCİH TEORİSİ 332 İKİNCİ BÖLÜM PARA MİKTARI-FİYAT İLİŞKİLERİ I - MİKTAR TEORİSİ 335 A - MİKTAR TEORİSİNİN ALTIN PARA İLE AÇIKLANMASI 336 B - MİKTAR TEORİSİNİN PARA ARZI YÖNÜNDEN AÇIKLANMASI 337 1) Paranın dolaşım (tedavül) hızı 341 2) Paranın işlem hızı 341 C - MİKTAR TEORİSİNİN PARA TALEBİ YÖNÜNDEN 1) Alfred Marshall'ın denklemi veya Cambridge denklemi 343 2) Keynes'in miktar teorisi 345 3) Gelir teorisi 348 4) Psikolojik teori 349 5) Schumpeter'in gelir teorisi 350 6) Patinkin'in teorisi 351 7) Wickseirin teorisi 352 II - PARA POLİTİKASI 353 A - MERKEZ BANKALARI 354 1) Merkez Bankalarmm başlıca fonksiyonları 355 2) Merkez Bankalannm iktisadî kalkınmaya etkisi 356 a - Kredi kontrolü 357 b - Açık piyasa politikası 357 c - Kantitatif ve kalitatif kredi politikası 358 B - TÜRKİYE CUMHURİYETİ MERKEZ BANKASI 359 III-ENFLASYON 361 A - ENFLÂSYONUN SEBEPLERİ......... 1) Moneter faktörler 362 a - Kısmî dengesizlik ; 362 b - Genel dengesizlik 363 2) Reel faktörler 364 B - ENFLÂSYONUN ÇEŞİTLERİ 365 1) Kronik enflâsyon 365 2) Sinsî enflâsyon 365 3) Hyper enflâsyon 365 4) Maliyet enflâsyonu 366 5) Talep enflâsyonu 367 6) Yapısal (bünyesel) enflâsyon 368 C-ENFLÂSYONUN ETKİLERİ 369 1) Sosyal sınıflar bakımından 369 2) Tasarruf bakımından 369 3) Yatırımların yönü bakımından 370 4) Dış ticaret bakımından 370 5) Faiz bakımından 370 6) Ücretler bakımından , 370 7) Millî gelir bakımından 371 8) Gelir dağılımı bakımından 371 D - ENFLÂSYONA KARŞI ALINACAK TEDBİRLER . ... 371 1) Malî Tedbirler 371 2) Tasarrufu arttıncı tedbirler .... 372 3) Enflâsyon sırasında alınacak tedbirler 372 IV - DEFLASYON 374 ı A-PARA YETERSİZLİĞİ 374 B - PARA DEFLASYONU 375 C - DEFLÂSYONUN ETKİLERİ 375 D - DEFLASYONDA ALINACAK TEDBİRLER 376 V - DEVALÜASYON 376 1) Devalüasyonun başarı koşulları 378 | 2) Devalüasyonla enflâsyon arasındaki farklar 379 3) Türkiye'de Devalüasyonlar 380 VI - REVALÜASYON 382 j VII - SOSYALİST EKONOMİLERDE PARA 383 IV MAKRO EKONOMİ BİRİNCİ BÖLÜM MİLLİ GELİR VE İSTİHDAM I - EKONOMİK OLAYLARIN ANALİZİ 387 1) Statik analiz 387 2) Mukayeseli statik analiz 387 3) Dinamik analiz 387 II - MİKRO ANALİZ VE MAKRO ANALİZ AYIRIMI 388 A-MAKRO ANALİZİN KISA BİR TARİHÇESİ 389 B - MİKRO ANALİZDEN MAKRO ANALİZE GEÇİŞ 390 III-MİLLİ GELİR... 392 A-MİLLİ GELİRİN HESAPLANMASI 393 B - NOMİNAL MİLLİ GELİR VE REEL MİLLİ GELİR 396 C - DIŞ TİCARETİN MİLLİ GELİR ÜZERİNDEKİ ETKİSİ 397 D - MİLLİ GELİRDEN ÇIKAN SONUÇLAR 398 E-İSTİHDAM 399 F - İŞSİZLİK VE İŞSİZLİĞİN ÇEŞİTLERİ 401 1) İradî işsizlik 402 2) Gayri iradi işsizlik 402 3) Friksiyonel işsizlik 402 4) Mevsimlik işsizlik 402 5) Konjonktürel işsizlik 402 6) Teknolojik işsizlik ve otomasyon 402 7) Gizli işsizlik 403 G-İŞSİZLİĞİN SEBEPLERİ 403 rv - MİLLÎ GELİRİN OLUŞUMU 404 A - EFEKTİF TALEP 404 1) TÜKETİM FONKSİYONU 406 2) TASARRUF FONKSİYONU 409 3) YATIRIM FONKSİYONU 411 a - Malî yatınm veya plasmanlar 411 b - Reel yatınmlar 412 c - Brüt ve net yatırımlar 412 d - Otonom (bağımsız) yatırımlar .... 412 e - Uyarılmış yatırımlar 414 4) YATIRIMLAR ÜZERİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER 414 5) SERMAYENİN MARJİNAL ETKİNLİĞİ 415 B - DENGE GELİRİ 418 1) Deflâsyonist açık 418 2) Enflâsyonist açık 421 3) Tasarruf-yatırım ilişkileri 422 4) Tasarruf-yatırım eşitliği 423 C - DENGE POLİTİKASI 426 D - MİLLİ GELİRİ ARTIRAN FAKTÖRLERİN FORMÜLLERLE AÇIKLANMASI 427 1) Çarpan 427 2) İstihdam Çarpanı 433 3) Hızlandıran 434 a — Çarpanla hızlandıran arasındaki fark 437 b - Hızlandıranın başarı şartlan 437 İKİNCİ BÖLÜM GELİR DAĞILIMI: FAKTÖR PAYLARI ÜRETİM FAKTÖRLERİNİN ÖZELLİKLERİ 440 A - FAKTÖR ARZININ ÖZELLİKLERİ . 440 B - FAKTÖR TALEBİNİN ÖZELLİKLERİ 440 C-TAM REKABETTE FAKTÖR MALİYETLERİ 441 D - EKSİK REKABETTE FAKTÖR MALİYETLERİ 442 I - EMEĞİN GELİRİ: ÜCRET .' 443 1) Nominal ücret ve reel ücret 444 2) Ücret-istihdam ilişkileri 445 3) Emek arzı ve tersine dönen emek arz eğrisi 446 4) Emek talebi 448 A - ÜCRETLERİN BELİRLENMESİ 449 1 - Tam rekabet piyasasında 449 2 - Monopol piyasasında 451 a - Emek piyasasında monopson 451 b - İşçi sendikalannm sadece ücret haddini yükseltmek istemesi ! (Hicks teorisi) 452 c - İşçi sendikalarının hem ücret, hem de istihdam hacmini arttırmak istemeleri 457 B-ÜCRET POLİTİKASI 458 C - ÜCRET FARKLARININ SEBEPLERİ 458 D - SOSYALİZM SİSTEMİNDE ÜCRETLER 458 III - SERMAYENİN GELİRİ: FAİZ 459 A - SERMAYE 459 I) Teknik sermaye 459 2) Hukukî sermaye 460 3) Mali sermaye 460 B - SERMAYE BİRİKİMİ 460 1) Gelişmiş kapitalist ekonomilerde sermaye birikimi 461 a - İradî tasarruflar 461 b - Mecburî tasarruflar ..... 2) Sosyalist ekonomilerde sermaye birikimi 462 3) Az gelişmiş ekonomilerde sermaye birikimi 463 C - SERMAYE KATSAYISI VEYA SERMAYE/HASILA ORANI 464 D-FAİZ TEORİLERİ 465 1) Reel faiz teorisi 465 2) Monoter faiz teorisi ..467 3) Ödünç verilebilir fonlar teorisi . 468 IV - TOPRAĞIN GELİRİ: RANT 469 V - MÜTEŞEBBİSİN GELİRİ: KÂR 473 1) Ekonomik gelişmenin sonucu olarak kâr . 473 2) Ekonomik gelişmenin itici gücü olarak kâr 474 3) Kâr teorileri 474 a - innovasyonlara dayanan kâr teorisi 474 b - Riske ve belirsizliğe dayanan kâr teorisi ..475 c - Piyasaların yapısal değişmelerine dayanan kâr teorisi 476 d - Sömürüye dayanan kâr teorisi 476 V DIŞ TİCARET BİRİNCİ BÖLÜM DIŞ TİCARET TEORİLERİ I - ÖDEMELER DENGESİ 483 A - CARİ İŞLEMLER 485 1) Dış Ticaret 485 2) Görünmeyen kalemler 486 3) Enfrastrüktür ve Off-Shore Ödemeler 487 B- SERMAYE HAREKETLERİ 487 C - ALTIN VE DÖVİZ REZERVLERİ 488 D - ANLAŞMALI ÜLKELER 488 E - NET HATA VE NOKSAN 488 II - ÖDEMELER DENGESİ AÇIKLARINI GİDERME YOLLARI ... 488 A - ALTIN PARA SİSTEMİNDE İSKONTO POLİTİKASI 489 B - KAMBİYO KONTROLÜ 489 I) Kambiyo ve anlamı 490 2) Kambiyo haddini belirleyen faktörler 494 a - Döviz arz ve talebi 494 b - Satın alma gücü paritesi 494 3) Serbest döviz kuru veya esnek kur sistemi 495 4) Resmi döviz kuru veya sabit kur sistemi 496 C - KAMBİYO İSTİKRAR FONU 498 D - KONTENJAN VEYA KOTA SİSTEMİ 498 E-TAKAS SİSTEMİ 499 F-KLİRNG SİSTEMİ 500 G - İHRACATI ÖZENDİRME YOLLARI 502 H - YABANCI SERMAYEYİ ÖZENDİRME YOLLARI 502 III - ULUSLARARASI BAŞLICA DIŞ TİCARET TEORİLERİ 503 A - SERBEST TİCARET TEORİLERİ 503 1) MUTLAK ÜSTÜNLÜK TEORİSİ 504 2) MUKAYESELİ ÜSTÜNLÜK VEYA MALİYETLER TEORİSİ . 505 3) HECKSCHER-OHLİN TEORİSİ 507 4) KARŞILIKLI TALEP TEORİSİ 508 B - HİMAYECİ TİCARET TEORİLERİ 513 1) Geçici himayeci teoriler 514 2) Devamlı himayeci teoriler •. . 515 IV-DIŞ TİCARET HADLERİ 515 1) Net (safi) ticaret hadleri . 516 2) Brüt (gayri safi) ticaret hadleri 516 İKİNCİ BÖLÜM DIŞ TİCARET İLE MİLLİ GELİR İLİŞKİLERİ I - İTHAL FONKSİYONU 518 II - DIŞ TİCARET ÇARPANI 519 KAYNAKLAR . 523 İNDEKS 527